“Stress” là từ ai cũng dùng nhưng ít ai định nghĩa chính xác được. Bản chất của stress không nằm ở tác nhân gây stress, mà ở cách ta nhận thức và phản hồi với nó — đây là phát hiện quan trọng nhất trong khoa học về stress.
Bài này mở đầu phần III của lộ trình — giải thích khái niệm stress theo góc nhìn khoa học, làm nền tảng để ứng phó hiệu quả hơn ở các bài tiếp theo.
Stress là tác nhân hay là phản ứng?
Nhà khoa học Hans Selye phổ biến thuật ngữ “stress” từ những năm 1950. Ông định nghĩa stress là “phản ứng không đặc hiệu của cơ thể trước bất kỳ áp lực hay đòi hỏi nào” — và đặt ra từ riêng “stressor” (tác nhân gây stress) để chỉ sự kiện hoặc kích thích gây ra phản ứng đó. Điều thú vị là một suy nghĩ hay cảm xúc cũng có thể vừa là tác nhân gây stress, vừa là chính phản ứng stress, tùy vào góc nhìn.
Selye phát hiện: stress có thể làm suy yếu khả năng miễn dịch, khiến cơ thể dễ mắc bệnh hơn khi tiếp xúc với vi khuẩn — cùng một mầm bệnh, có stress hay không có stress có thể quyết định ta có bị bệnh hay không.
Không phải tác nhân, mà là cách ta nhìn nhận nó
Nhà nghiên cứu Richard Lazarus đề xuất một góc nhìn quan trọng: stress tâm lý là “một mối quan hệ cụ thể giữa con người và môi trường, được người đó đánh giá là vượt quá hoặc gây căng thẳng cho nguồn lực của họ, đe dọa đến sự an toàn của họ.” Nói cách khác, cùng một sự việc có thể gây stress nặng cho người này nhưng không hề gây stress cho người khác — sự khác biệt nằm ở cách mỗi người đánh giá sự việc đó, không phải bản thân sự việc.
Đây là tin tốt: vì ta luôn có nhiều cách để nhìn nhận và xử lý một tình huống, ta có nhiều ảnh hưởng lên trải nghiệm stress của mình hơn ta tưởng.
“Tài khoản ngân hàng” nguồn lực nội tại
Ta có thể xây dựng trước một “tài khoản ngân hàng” nguồn lực tâm-sinh lý — qua tập thể dục đều đặn, thiền định, ngủ đủ giấc, và duy trì kết nối gắn bó với người khác — để “rút” ra dùng khi gặp tình huống căng thẳng. Nguồn lực bên trong bao gồm mức độ tự tin vào khả năng đối phó với nghịch cảnh (hiệu năng bản thân), quan điểm về sự thay đổi, và các phẩm chất như sự bền bỉ tâm lý, cảm giác mạch lạc đã học ở Module 8 — tất cả đều có thể được củng cố qua thực hành chánh niệm.
Xem thêm
Nghe Jon Kabat-Zinn chia sẻ thêm về cách giảm stress trong đời sống thực tế.
Những điều cần nhớ trong bài
- Selye: stress là phản ứng của cơ thể; stressor là tác nhân gây ra phản ứng đó.
- Lazarus: stress phụ thuộc vào cách ta đánh giá mối quan hệ giữa mình và hoàn cảnh, không chỉ bản thân sự việc.
- Cùng một sự việc có thể gây stress nặng cho người này nhưng không gây stress cho người khác.
- Có thể xây dựng “tài khoản” nguồn lực nội tại trước để dùng khi cần đối phó với stress.
Câu hỏi thường gặp
Stress có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Theo Selye, có khái niệm “eustress” (stress tích cực) — những thay đổi dù đòi hỏi thích nghi nhưng có thể mang lại lợi ích và sự phát triển nếu ta thích nghi tốt.
Nếu 2 người cùng gặp 1 sự việc, tại sao mức độ stress lại khác nhau?
Vì theo định nghĩa của Lazarus, stress phụ thuộc vào cách mỗi người đánh giá sự việc đó có vượt quá nguồn lực của họ hay không — nguồn lực và góc nhìn của mỗi người khác nhau.
Làm sao để biết mình có đủ “nguồn lực nội tại” để đối phó với stress?
Không có thước đo chính xác, nhưng thực hành đều đặn các yếu tố như thiền định, thể dục, ngủ đủ giấc, và duy trì kết nối xã hội được xem là cách xây dựng nguồn lực này theo thời gian.
Bài học này liên quan gì đến các module trước?
Trực tiếp liên quan đến các khái niệm hiệu năng bản thân, bền bỉ tâm lý đã học ở Module 8 — đều là những nguồn lực nội tại giúp giảm stress.
