Cách bạn giải thích một sự việc “xấu” xảy đến với mình có thể ảnh hưởng đến việc bạn có bị trầm cảm hay không — và thậm chí đến tuổi thọ. Đây không phải suy đoán mà là kết luận từ nhiều nghiên cứu khoa học nghiêm túc.
Bài này giới thiệu 4 khái niệm tâm lý học đã được nghiên cứu kỹ lưỡng: lạc quan/bi quan, hiệu năng bản thân, sự bền bỉ tâm lý, và cảm giác mạch lạc.
Lạc quan và bi quan: bộ lọc nhìn thế giới
Nhà tâm lý học Martin Seligman nghiên cứu cách người bi quan và lạc quan giải thích những “sự kiện xấu” xảy đến với họ. Người bi quan có xu hướng: “Lỗi tại tôi, nó sẽ kéo dài mãi, nó sẽ ảnh hưởng đến mọi thứ tôi làm” — kiểu suy nghĩ “thảm họa hóa” này liên quan đến nguy cơ trầm cảm cao hơn đáng kể, và trong một nghiên cứu trên bệnh nhân ung thư, kiểu giải thích càng bi quan thì thời điểm tử vong càng sớm. Người lạc quan xem sự kiện xấu là tạm thời, giới hạn, và có thể khắc phục.
Hiệu năng bản thân: niềm tin vào khả năng kiểm soát
Nhà tâm lý học Albert Bandura chỉ ra “hiệu năng bản thân” (self-efficacy) — niềm tin vào khả năng tạo ra ảnh hưởng lên các sự kiện trong đời — là yếu tố dự báo mạnh và nhất quán nhất cho kết quả sức khỏe tích cực, từ hồi phục sau nhồi máu cơ tim đến khả năng bỏ thuốc lá thành công. Hiệu năng bản thân tăng lên khi ta có trải nghiệm thành công với điều gì đó quan trọng — ví dụ, cảm thấy thư giãn hơn sau khi thực hành Body Scan sẽ củng cố niềm tin “mình có thể thư giãn khi muốn”.
Sự bền bỉ tâm lý và cảm giác mạch lạc
Nhà nghiên cứu Suzanne Kobasa phát hiện những người “bền bỉ tâm lý” (ít bị ảnh hưởng tiêu cực bởi stress cao) có 3 đặc điểm: kiểm soát (tin mình có thể ảnh hưởng đến hoàn cảnh), cam kết (toàn tâm với công việc đang làm), và thử thách (xem thay đổi là cơ hội, không phải mối đe dọa).
Nhà xã hội học y khoa Aaron Antonovsky nghiên cứu những người sống sót qua trại tập trung Đức Quốc xã, tìm ra “cảm giác mạch lạc” (sense of coherence) — niềm tin rằng thế giới có thể hiểu được, mình có đủ nguồn lực để quản lý các thử thách, và những thử thách đó có ý nghĩa đáng để dấn thân. Chương trình MBSR được ghi nhận làm tăng cả 2 chỉ số này — một phát hiện đáng chú ý vì đây vốn được xem là đặc điểm tính cách khó thay đổi ở người trưởng thành.
Xem thêm
Nghe thêm về nghiên cứu khoa học đằng sau mối liên hệ giữa tâm trí và sức khỏe thể chất.
Những điều cần nhớ trong bài
- Kiểu giải thích bi quan (“lỗi tại tôi, sẽ kéo dài mãi”) liên quan đến nguy cơ trầm cảm và bệnh tật cao hơn.
- Hiệu năng bản thân — niềm tin vào khả năng kiểm soát — dự báo mạnh cho kết quả sức khỏe tích cực.
- Sự bền bỉ tâm lý gồm 3 yếu tố: kiểm soát, cam kết, và xem thay đổi là thử thách.
- MBSR được ghi nhận làm tăng cả sự bền bỉ tâm lý và cảm giác mạch lạc — dù đây vốn là đặc điểm khó thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể thay đổi kiểu giải thích bi quan của mình không?
Có. Theo tài liệu nguồn, đây là kiểu suy nghĩ có thể nhận biết và điều chỉnh qua thực hành chánh niệm — quan sát suy nghĩ một cách khách quan là bước đầu để không bị cuốn theo nó.
“Hiệu năng bản thân” khác gì với sự tự tin thông thường?
Hiệu năng bản thân cụ thể hơn — là niềm tin vào khả năng thực hiện một hành động hoặc đạt được một kết quả cụ thể, không phải cảm giác tự tin chung chung.
Vì sao sự bền bỉ tâm lý và cảm giác mạch lạc lại được xem là khó thay đổi?
Vì đây là các biến số tính cách, thường ổn định ở tuổi trưởng thành — điều đáng chú ý là nghiên cứu cho thấy MBSR vẫn tạo ra thay đổi nhỏ nhưng có ý nghĩa, kể cả với các đặc điểm này.
Kết quả nghiên cứu này có đúng với mọi người không?
Đây là xu hướng thống kê từ các nghiên cứu nhóm lớn, không phải quy luật tuyệt đối cho từng cá nhân — mỗi người có thể có trải nghiệm khác nhau.
