Module 2 · Nền Tảng Biểu Tượng
Bát Quái: 8 Quẻ Đơn Và Ý Nghĩa Biểu Tượng
8 quẻ đơn 3 vạch — viên gạch xây nên toàn bộ 64 quẻ của Kinh Dịch.
Bát Quái (八卦) gồm 8 quẻ đơn, mỗi quẻ 3 vạch (hào), do Phục Hy vạch ra từ việc nhân đôi Lưỡng Nghi qua Tứ Tượng. 8 quẻ gồm: Càn (Trời), Đoài (Đầm), Ly (Lửa), Chấn (Sấm), Tốn (Gió), Khảm (Nước), Cấn (Núi), Khôn (Đất) — mỗi quẻ tượng trưng cho 1 hiện tượng cơ bản của tự nhiên. Chồng 2 quẻ đơn lên nhau tạo thành 1 quẻ kép trong 64 quẻ.
- 8 Số quẻ đơn
- 3 Số vạch / quẻ
- Phục Hy Người vạch ra
- Viên gạch xây 64 quẻ Vai trò
8 Quẻ Đơn Và Ý Nghĩa Tự Nhiên
Mỗi quẻ đơn tượng trưng một hiện tượng tự nhiên cụ thể: Càn ☰ (Trời, 3 hào Dương), Đoài ☱ (Đầm/hồ nước), Ly ☲ (Lửa), Chấn ☳ (Sấm sét), Tốn ☴ (Gió), Khảm ☵ (Nước chảy), Cấn ☶ (Núi), Khôn ☷ (Đất, 3 hào Âm). Càn và Khôn là 2 quẻ thuần (toàn Dương hoặc toàn Âm), 6 quẻ còn lại là các tổ hợp pha trộn.
Cách Nhớ Nhanh 8 Quẻ Đơn
Người xưa có bài vè giúp nhớ hình quẻ: “Càn tam liên” (Càn 3 vạch liền), “Khôn lục đoạn” (Khôn 6 đoạn, tức 3 vạch đứt), “Chấn ngưỡng vu” (Chấn như cái bát ngửa — 1 vạch liền dưới, 2 vạch đứt trên), “Cấn phú oản” (Cấn như cái bát úp), “Ly trung hư” (Ly rỗng giữa), “Khảm trung mãn” (Khảm đầy giữa), “Đoài thượng khuyết” (Đoài khuyết ở trên), “Tốn hạ đoạn” (Tốn đứt ở dưới).
Từ 8 Quẻ Đơn Đến 64 Quẻ Kép
8 quẻ đơn tự chồng lên nhau theo mọi tổ hợp (8 × 8) tạo ra 64 quẻ kép, mỗi quẻ kép 6 hào — đây chính là 64 quẻ của Kinh Dịch mà chúng ta sẽ học chi tiết ở Module 7 và 8. Cách chồng cụ thể sẽ được trình bày ở bài 2.8.
Minh Hoạ
Video Minh Hoạ
Những Điều Cần Nhớ
- Bát Quái gồm 8 quẻ đơn, mỗi quẻ 3 vạch: Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn.
- Mỗi quẻ tượng trưng 1 hiện tượng tự nhiên: Trời, Đầm, Lửa, Sấm, Gió, Nước, Núi, Đất.
- Càn và Khôn là 2 quẻ thuần (toàn Dương/toàn Âm), 6 quẻ còn lại là tổ hợp pha trộn.
- 8 quẻ đơn chồng với nhau (8×8) tạo thành 64 quẻ kép của Kinh Dịch.
Câu Hỏi Thường Gặp
Bát Quái và 64 quẻ khác nhau thế nào?
Bát Quái là 8 quẻ đơn, mỗi quẻ 3 vạch. 64 quẻ là các quẻ kép, mỗi quẻ 6 vạch, được tạo thành bằng cách chồng 2 quẻ đơn của Bát Quái lên nhau (quẻ đơn dưới gọi là Nội quái, quẻ đơn trên gọi là Ngoại quái).
Vì sao Bát Quái lại có đúng 8 quẻ, không nhiều hơn hay ít hơn?
Vì Bát Quái là kết quả nhân đôi liên tiếp từ Lưỡng Nghi (2) qua Tứ Tượng (2×2=4) đến Bát Quái (4×2=8) — mỗi lần nhân đôi là thêm 1 vạch. Nếu nhân đôi thêm 1 lần nữa (8×2=16) sẽ được các quẻ đơn 4 vạch, nhưng truyền thống Dịch học dừng ở 3 vạch cho quẻ đơn.
Càn và Khôn có vai trò đặc biệt gì trong Bát Quái?
Càn (toàn Dương) và Khôn (toàn Âm) là 2 quẻ thuần, tượng trưng Trời và Đất — 2 thái cực gốc mà 6 quẻ còn lại đều là biến thể pha trộn. Đây cũng là lý do quẻ Càn – Khôn được xếp làm 2 quẻ đầu tiên trong 64 quẻ (đã học ở bài 7.1).
Học 8 quẻ đơn trước 64 quẻ có thực sự cần thiết không?
Rất cần thiết — vì mỗi quẻ trong 64 quẻ đều được đọc tên bằng cách ghép tên 2 quẻ đơn cấu thành (ví dụ Thuỷ Lôi Truân = Khảm trên, Chấn dưới). Không thuộc 8 quẻ đơn thì không thể đọc hiểu tên gọi của 64 quẻ (sẽ học rõ hơn ở bài 2.9).
Nguồn tham khảo: Nguyễn Hiến Lê – Kinh Dịch – Đạo Của Người Quân Tử · Ngô Tất Tố – Kinh Dịch Trọn Bộ · Thu Giang – Nguyễn Duy Cần – Chu Dịch Huyền Giải · Richard Wilhelm (Cary F. Baynes dịch Anh ngữ) – The I Ching or Book of Changes.
