Module 2 · Nền Tảng Biểu Tượng
Tiên Thiên Bát Quái Và Hậu Thiên Bát Quái Khác Nhau Thế Nào
Cùng 8 quẻ, nhưng xếp theo 2 trật tự khác nhau, phục vụ 2 mục đích khác nhau.
Cùng là 8 quẻ Bát Quái, nhưng có 2 cách sắp xếp vị trí khác nhau: Tiên Thiên Bát Quái (do Phục Hy đặt) mô tả trật tự lý tưởng, tĩnh, đối xứng của vũ trụ quan; Hậu Thiên Bát Quái (do Văn Vương đặt) mô tả trật tự vận hành thực tế, động, theo chu kỳ 4 mùa trong năm. Hai đồ hình phục vụ 2 mục đích khác nhau: một để hiểu bản thể, một để ứng dụng thực tiễn (phong thuỷ, thời tiết, y học).
- Phục Hy đặt Tiên Thiên
- Văn Vương đặt Hậu Thiên
- Trật tự lý tưởng, tĩnh Tiên Thiên mô tả
- Vận hành thực tế, động Hậu Thiên mô tả
Tiên Thiên Bát Quái Là Gì?
Tiên Thiên Bát Quái (còn gọi là Phục Hy Bát Quái) xếp 8 quẻ theo cặp đối xứng hoàn hảo: Càn – Khôn đối nhau qua tâm, Ly – Khảm đối nhau, Chấn – Tốn đối nhau, Cấn – Đoài đối nhau. Đây là mô hình mang tính lý thuyết, mô tả trạng thái cân bằng lý tưởng của vũ trụ trước khi vạn vật vận hành — nên gọi là “Tiên Thiên” (trước Trời, tức trước khi có vận hành cụ thể).
Hậu Thiên Bát Quái Là Gì?
Hậu Thiên Bát Quái (còn gọi là Văn Vương Bát Quái) xếp lại 8 quẻ theo một trật tự khác, gắn với 8 hướng và chu kỳ 4 mùa trong năm: Chấn ở hướng Đông (mùa xuân, khởi đầu), Ly ở hướng Nam (mùa hạ, thịnh vượng), Đoài ở hướng Tây (mùa thu), Khảm ở hướng Bắc (mùa đông). Đây là mô hình mô tả sự vận hành thực tế của vạn vật theo thời gian — nên gọi là “Hậu Thiên” (sau Trời, tức sau khi vạn vật đã vận hành).
Khi Nào Dùng Đồ Hình Nào?
Tiên Thiên Bát Quái chủ yếu dùng để hiểu về bản thể, cấu trúc gốc của vũ trụ quan Kinh Dịch — phù hợp cho việc học triết lý. Hậu Thiên Bát Quái chủ yếu dùng trong các ứng dụng thực tiễn như phong thuỷ, xác định phương vị, và y học cổ truyền (phối hợp với Ngũ Hành, sẽ học ở bài 2.7).
Minh Hoạ
Video Minh Hoạ
Những Điều Cần Nhớ
- Tiên Thiên Bát Quái (Phục Hy) và Hậu Thiên Bát Quái (Văn Vương) là 2 cách sắp xếp khác nhau của cùng 8 quẻ.
- Tiên Thiên mô tả trật tự lý tưởng, đối xứng, tĩnh — dùng để hiểu bản thể vũ trụ quan.
- Hậu Thiên mô tả trật tự vận hành thực tế theo 4 mùa, 8 hướng — dùng trong ứng dụng thực tiễn.
- Hậu Thiên Bát Quái thường được dùng kết hợp với Ngũ Hành trong phong thuỷ, y học cổ truyền.
Câu Hỏi Thường Gặp
Vì sao lại cần đến 2 đồ hình Bát Quái thay vì chỉ 1?
Vì chúng phục vụ 2 mục đích khác nhau: Tiên Thiên giúp hiểu cấu trúc lý thuyết, đối xứng hoàn hảo của vũ trụ quan; Hậu Thiên giúp ứng dụng vào thực tế biến đổi theo mùa, theo hướng — không có bản nào “đúng hơn” bản nào, chỉ là 2 lớp mô tả bổ sung cho nhau.
Làm sao phân biệt nhanh mình đang xem đồ hình nào?
Cách nhanh nhất: kiểm tra vị trí Càn và Khôn. Nếu Càn ở trên cùng, Khôn ở dưới cùng, đối xứng thẳng hàng — đó là Tiên Thiên. Nếu Càn ở góc Tây Bắc, Khôn ở góc Tây Nam (theo bản đồ 8 hướng) — đó là Hậu Thiên.
64 quẻ được sắp xếp theo Tiên Thiên hay Hậu Thiên?
Thứ tự 64 quẻ phổ biến nhất (thứ tự Văn Vương, dùng trong hầu hết các bản dịch Kinh Dịch hiện nay, kể cả lộ trình này) dựa trên Hậu Thiên Bát Quái — vì Văn Vương là người diễn 64 quẻ từ Bát Quái của mình.
Hậu Thiên Bát Quái có liên quan gì đến phong thuỷ nhà ở?
Có, đây chính là cơ sở của nhiều trường phái phong thuỷ (như Bát Trạch) khi xác định hướng tốt – xấu cho nhà cửa, dựa trên vị trí 8 quẻ Hậu Thiên ứng với 8 hướng.
Nguồn tham khảo: Nguyễn Hiến Lê – Kinh Dịch – Đạo Của Người Quân Tử · Ngô Tất Tố – Kinh Dịch Trọn Bộ · Thu Giang – Nguyễn Duy Cần – Chu Dịch Huyền Giải · Richard Wilhelm (Cary F. Baynes dịch Anh ngữ) – The I Ching or Book of Changes.