Một người đàn ông 56 tuổi từng bị đau tim đã nhấc bổng một ống sắt nặng gần 1 tấn để cứu một đứa trẻ — sau đó, chính ông và những người khác không ai nhấc nổi ống sắt đó nữa. Đây là sức mạnh đáng kinh ngạc của phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy”.
Bài này giải thích cơ chế sinh học đằng sau phản ứng stress tự động — và vì sao nó có thể trở thành vấn đề nếu bị kích hoạt liên tục trong đời sống hiện đại.
Chu trình phản ứng stress tự động
Các tác nhân gây stress — từ bên ngoài (môi trường, xã hội) hay bên trong (suy nghĩ, cảm xúc) — liên tục tác động lên ta. Khi tâm trí đánh giá điều gì đó là mối đe dọa, một phản ứng báo động tự động được kích hoạt: đây chính là phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy” (fight-or-flight) mà nhà sinh lý học Walter Cannon mô tả từ đầu thế kỷ 20.
Phản ứng này được điều khiển bởi nhánh giao cảm của hệ thần kinh tự chủ — có nhiệm vụ “tăng tốc” mọi thứ: tim đập nhanh hơn, đồng tử giãn ra, máu dồn về tay chân để chuẩn bị chiến đấu hoặc chạy trốn, hệ tiêu hóa tạm ngừng hoạt động (đây là lý do gây cảm giác “bồn chồn trong bụng” khi căng thẳng).
Vai trò của hạch hạnh nhân và vỏ não trước trán
Hạch hạnh nhân (amygdala) — một cấu trúc nhỏ nằm sâu trong não — kích hoạt bất cứ khi nào có cảm giác bị đe dọa. Ngược lại, vỏ não trước trán (prefrontal cortex) — vùng chịu trách nhiệm cho các chức năng “điều hành” như kiểm soát xung động, lập kế hoạch dài hạn — có thể giúp điều tiết, làm dịu phản ứng của hạch hạnh nhân. Nghiên cứu cho thấy người có khả năng phục hồi cảm xúc tốt thường có mức hoạt hóa vùng trước trán bên trái mạnh hơn đáng kể so với người ít khả năng phục hồi.
Câu chuyện: sức mạnh phi thường của phản ứng stress
Một bản tin từng đăng: ông Arnold Lemerand, 56 tuổi, từng bị đau tim 6 năm trước nên rất ngại nâng vật nặng. Nhưng khi thấy một cậu bé 5 tuổi bị mắc kẹt dưới một ống sắt gang gần sân chơi, ông đã dễ dàng nhấc bổng nó lên để cứu cậu bé. Ông ước tính ống sắt nặng khoảng 135-180kg — nhưng thực tế nó nặng gần 1 tấn (816kg). Sau đó, chính ông, các con trai trưởng thành của ông, cùng phóng viên và cảnh sát đều cố nhấc thử ống sắt đó nhưng không ai làm được.
Câu chuyện minh họa sức mạnh phi thường mà phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy” có thể huy động trong tình huống khẩn cấp thực sự đe dọa tính mạng — nhưng cùng cơ chế đó, khi bị kích hoạt liên tục bởi những stress không thực sự nguy hiểm đến tính mạng (deadline công việc, tắc đường, tranh cãi), sẽ gây hao mòn cho cơ thể theo thời gian.
Xem thêm
Nghe Jon Kabat-Zinn giải thích thêm về cơ chế thần kinh học đằng sau phản ứng stress.
Những điều cần nhớ trong bài
- Phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy” được điều khiển bởi nhánh giao cảm của hệ thần kinh tự chủ.
- Hạch hạnh nhân kích hoạt khi cảm thấy đe dọa; vỏ não trước trán có thể giúp điều tiết phản ứng đó.
- Câu chuyện ông Lemerand minh họa sức mạnh phi thường của phản ứng stress trong tình huống khẩn cấp.
- Kích hoạt liên tục cơ chế này bởi stress hiện đại (không đe dọa tính mạng) gây hao mòn cơ thể theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy” có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Đây là cơ chế sinh tồn quan trọng, cực kỳ hữu ích trong tình huống đe dọa tính mạng thực sự — vấn đề chỉ nảy sinh khi nó bị kích hoạt quá thường xuyên bởi những stress không thực sự nguy hiểm.
Tôi có thể luyện tập để giảm mức độ kích hoạt hạch hạnh nhân không?
Có. Theo tài liệu nguồn, nghiên cứu về MBSR cho thấy thực hành chánh niệm đều đặn có liên quan đến hoạt động cân bằng hơn giữa hạch hạnh nhân và vỏ não trước trán.
Câu chuyện ông Lemerand có phải là hiện tượng hiếm gặp không?
Đây là một trường hợp cụ thể được ghi lại trên báo, minh họa mức độ mạnh mẽ của phản ứng stress trong tình huống cực đoan — không phải điều xảy ra thường xuyên, nhưng cho thấy tiềm năng sinh học có thật của cơ chế này.
Làm sao biết mình đang bị “mắc kẹt” trong phản ứng stress?
Dấu hiệu thường gặp là phản ứng cảm xúc mạnh, lặp lại với những tình huống không thực sự nguy hiểm. Bài tiếp theo — Phản hồi thay vì phản ứng — sẽ hướng dẫn cách thoát khỏi vòng lặp này.
