Module 6 · Phương Pháp Luận Đoán Quẻ
Cách Gieo Quẻ: Cỏ Thi Và Đồng Xu
Mở đầu Module 6 — bước thực hành đầu tiên: làm sao để có 1 quẻ dịch trong tay.
Gieo quẻ Kinh Dịch là lập ra 1 quẻ 6 hào bằng một quy trình ngẫu nhiên, theo 2 cách phổ biến: cỏ thi (cách cổ, dùng 50 cọng, chia đếm 18 lần) và đồng xu (cách nhanh, tung 3 đồng 6 lần, từ hào dưới lên trên). Mỗi hào nhận 1 trong 4 giá trị 6, 7, 8, 9, trong đó 6 và 9 là hào động; xác suất hào động của cả 2 cách đều là 25%. Có thể thử ngay bằng công cụ gieo quẻ online của Ensado. Gieo quẻ là thực hành truyền thống, chưa được khoa học kiểm chứng về khả năng dự đoán.
- 50 cọng, cách cổ truyền Cỏ thi
- 3 đồng, tung 6 lần Đồng xu
- 1 quẻ 6 hào Kết quả
- 25% Xác suất hào động
Gieo Quẻ Bằng Cỏ Thi Làm Thế Nào?
Gieo bằng cỏ thi là chia và đếm 49 cọng qua 3 lần biến để ra 1 hào, làm đủ 6 hào là 18 lần biến. Cơ sở là chương “Đại diễn” trong Hệ Từ Thượng: “Đại diễn chi số ngũ thập, kỳ dụng tứ thập hữu cửu” (số đại diễn là 50, dùng 49). Ngày nay có thể thay cỏ thi bằng que tre. Các bước:
- Lấy 50 cọng, để riêng 1 cọng không dùng, còn 49 cọng.
- Chia 49 cọng thành 2 phần tuỳ ý.
- Lấy 1 cọng ở một phần, gài vào kẽ tay.
- Đếm mỗi phần theo nhóm 4, giữ lại số dư của mỗi phần (1 đến 4 cọng) và gài vào tay.
- Bỏ các cọng đã gài ra ngoài, dùng số còn lại làm tiếp 2 lần nữa. Xong 3 lần biến sẽ còn 36, 32, 28 hoặc 24 cọng.
- Chia số còn lại cho 4 ra 9, 8, 7 hoặc 6: đó là giá trị của 1 hào. Lặp lại cho đủ 6 hào, từ dưới lên.
Quy trình này khá phức tạp và mất nhiều thời gian hơn hẳn đồng xu.
Gieo Quẻ Bằng Đồng Xu Làm Thế Nào?
Gieo bằng đồng xu là tung 3 đồng cùng lúc, cộng điểm, lặp lại 6 lần từ hào 1 (dưới) đến hào 6 (trên). Mỗi mặt ngửa được 3 điểm, mỗi mặt sấp được 2 điểm; công cụ gieo quẻ online của Ensado cũng tính như vậy. Các sách quy ước khác nhau về mặt nào là ngửa, nên chỉ cần chọn một cách và giữ nguyên suốt 6 lần tung. Theo Wikipedia, phép đồng xu xuất hiện hơn một nghìn năm sau phép cỏ thi.
| Kết quả 3 đồng | Tổng điểm | Loại hào | Xác suất đồng xu | Xác suất cỏ thi |
|---|---|---|---|---|
| 3 sấp | 6 | Lão Âm: hào Âm động, biến thành Dương | 2/16 | 1/16 |
| 1 ngửa, 2 sấp | 7 | Thiếu Dương: hào Dương tĩnh | 6/16 | 5/16 |
| 2 ngửa, 1 sấp | 8 | Thiếu Âm: hào Âm tĩnh | 6/16 | 7/16 |
| 3 ngửa | 9 | Lão Dương: hào Dương động, biến thành Âm | 2/16 | 3/16 |
Lưu ý chỗ dễ nhầm: 2 ngửa 1 sấp là hào Âm, vì mặt chiếm thiểu số quyết định loại hào. Điều này khớp với câu trong Hệ Từ Hạ: “Dương quái đa âm, âm quái đa dương”.
Cỏ Thi Và Đồng Xu Có Cho Cùng Xác Suất Không?
Không hoàn toàn: hai cách giống nhau về tỉ lệ Âm/Dương và hào động, nhưng khác nhau ở loại hào động. Ở cả 2 cách, xác suất ra hào Dương là 8/16 (50%) và ra hào động là 4/16 (25%). Khác biệt: với cỏ thi, hào Dương động (3/16) nhiều gấp 3 lần hào Âm động (1/16); với đồng xu, hai loại này bằng nhau (2/16). Các tỉ lệ này tính được trực tiếp từ quy trình của mỗi cách.
Hào Động Là Gì? Vì Sao Cần Phân Biệt?
Hào động là hào có giá trị 6 hoặc 9, sẽ đổi sang hào đối lập khi lập quẻ biến; hào 7 và 8 là hào tĩnh, giữ nguyên. Đây chính là khái niệm Biến đã học ở bài 3.2 — chỉ hào động mới tạo ra quẻ biến khi luận đoán. Bài 6.3 sẽ đi sâu vào cách luận đoán khi quẻ có hào động.
Minh Hoạ
Video Minh Hoạ
Những Điều Cần Nhớ
- 2 cách gieo quẻ phổ biến: cỏ thi (cổ truyền, 50 cọng) và đồng xu (ra đời muộn hơn, 3 đồng).
- Đồng xu: tung 3 đồng 6 lần, ngửa = 3, sấp = 2, cộng điểm để xác định từng hào từ dưới lên.
- Tổng 9 = hào Dương động; 8 = Âm tĩnh; 7 = Dương tĩnh; 6 = hào Âm động.
- Hào động là hào sẽ biến đổi khi luận đoán — khái niệm quan trọng cho bài 6.3.
Câu Hỏi Thường Gặp
Có cần dùng đúng cỏ thi thật không, hay có thể thay thế?
Có thể thay thế bằng que tre, tăm, hoặc bất kỳ vật dụng đồng nhất nào có thể chia đếm được — quan trọng là tuân thủ đúng quy trình chia/đếm, không nhất thiết phải là cỏ thi thật.
Đồng xu cổ (đồng xu Trung Hoa) có bắt buộc không?
Không bắt buộc, chỉ cần 3 đồng xu giống hệt nhau (cùng kích thước, cùng 2 mặt phân biệt rõ ràng) là đủ dùng được, không cần đồng xu cổ chuyên dụng.
Vì sao 3 mặt Dương lại là hào “động” chứ không phải hào “tĩnh”?
Đây là quy ước truyền thống: theo cách giải thích Âm Dương, khi 1 trạng thái đạt đến cực điểm (3 đồng cùng ngửa = 9, hoặc 3 đồng cùng sấp = 6) thì có xu hướng chuyển hoá sang trạng thái đối lập — nên 2 trường hợp này được xem là động, còn các trường hợp 2-1 (tổng 7 hoặc 8) được xem là tĩnh.
Gieo quẻ có phải lúc nào cũng ra hào động không?
Không. Mỗi hào có xác suất tĩnh là 3/4, nên quẻ không có hào động nào xảy ra với xác suất (3/4)6 ≈ 17,8%. Nghĩa là khoảng 82,2% số lần gieo sẽ có ít nhất 1 hào động.
Gieo quẻ online có giống tung đồng xu thật không?
Về mặt xác suất là tương đương, nếu công cụ mô phỏng 3 đồng xu cân bằng. Công cụ gieo quẻ online của Ensado tung 3 đồng cho mỗi hào, ngửa = 3, sấp = 2, xử lý ngay trên trình duyệt. Khác biệt nằm ở thói quen thực hành: truyền thống coi trọng sự tĩnh tâm khi gieo.
Nguồn tham khảo: Hệ Từ Truyện, nguyên văn trên Wikisource: Hệ Từ Thượng (chương “Đại diễn”) và Hệ Từ Hạ · Tze-Ki Hon, Chinese Philosophy of Change (Yijing), Stanford Encyclopedia of Philosophy (sửa năm 2023) · Wikipedia: I Ching divination (bảng xác suất, điểm đồng xu) · Nguyễn Hiến Lê – Kinh Dịch – Đạo Của Người Quân Tử · Ngô Tất Tố – Kinh Dịch Trọn Bộ · Thu Giang – Nguyễn Duy Cần – Chu Dịch Huyền Giải · Richard Wilhelm (Cary F. Baynes dịch Anh ngữ) – The I Ching or Book of Changes, Bollingen Series XIX, Princeton University Press, bản in lần 3, 1967.
